ZATERDAG 22 APRIL 2017

Aanvang: 2015 uur

 

Van Swieten Society

met

 

Frank van den Brink (klarinet)

 

"De Nachtegaal van Brahms"

 

Werken van Von Weber, Schubert en Brahms

 

PROGRAMMA

 

Carl Maria von Weber (1786-1826)

Klarinetkwintet in Bes, op. 34

Allegro

Fantasia. Adagio

Menuetto capriccio. Presto

Rondo. Allegro giojoso 

 

Franz Schubert (1797-1828)

Adagio en Rondo Concertante in F, C. 487

voor piano, viool, altviool en cello

 

P A U Z E

 

Franz Schubert

Adagio 'Notturno' in Es, D. 897

voor piano, viool en cello

 

Johannes Brahms (1833-1897)

Klarinetkwintet in b, Op. 115

Allegro

Adagio

Andantino

Con moto



TOELICHTING

Het Klarinetkwintet in Bes is het enige kwintet dat Carl Maria von Weber heeft geschreven, en tegelijk ook het enige stuk met vier delen. Hij volgt daarmee het klassieke model dat ook Mozart gebruikte voor zijn klarinetkwintet en liet zich inspireren door de klarinetvirtuoos Heinrich Baermann. Als deze musicus in 1811 Weber ontmoet, begint deze direct met het schrijven van muziek waarin de klarinet een belangrijke rol kreeg. Omdat hij met zoveel stukken tegelijk bezig was, voltooide hij het pas één dag voor de première in augustus 1815. Het eerste deel is een Allegro vol dramatische effecten. In de Fantasia komt Webers grote talent voor opera aan bod. Het zangerige en virtuose Menuetto heeft niets meer van het klassieke menuet en is eigenlijk een scherzo. Het vrolijke Rondo sluit dit mini-klarinetconcert af, dat alleen door de bezetting nog kamermuziek genoemd kan worden genoemd.

 

Het zelfs bij musici weinig bekende pianokwartet Adagio en Rondo Concertante D. 487 van Franz Schubert uit 1816 ontstond in een periode waarin de reputatie van Schubert begon te groeien. Het is zeer goed mogelijk dat het Adagio en Rondo Concertante voor één van de eerste Schubertiades in 1816 is gecomponeerd. De sfeer van het stuk is weliswaar licht, maar nooit oppervlakkig; Schuberts genie is op elke pagina hoorbaar. Het is eerder wellicht de stijl van het stuk die de moderne luisteraar en musicus voor een raadsel plaatst. Schubert begeeft zich met dit kwartet in de wereld van de modieuze salon, waarbij de briljante pianopartij gesteund en begeleid, maar nooit wordt overschaduwd door drie strijkers (terwijl in zijn andere kamermuziekwerken de instrumenten wel gelijkwaardig verdeeld zijn). In feite komt dit pianokwartet het dichtst in de buurt van het pianoconcert dat Schubert nooit heeft geschreven. Deze indruk wordt versterkt door het feit dat Schubert de concerto-aanwijzingen ‘tutti’ en ‘solo’ gebruikt.

 

Het overweldigende niveau van de composities uit Schuberts laatste jaar, 1828, geven zijn vroegtijdige dood een extra tragisch aspect. Zijn gezondheid was al sterk achteruitgegaan en de koortsachtige productie van de laatste elf maanden van zijn leven moeten hem extra hebben uitgeput. Het Notturno, tussen de bedrijven door tot stand gekomen en wellicht in eerste instantie bedoeld als langzaam deel voor het Pianotrio in Es, werd pas in 1848 voor het eerst uitgegeven.

 

Na de voltooiing van zijn strijkkwintet opus 111 overwoog Johannes Brahms te stoppen met componeren, maar het magnifieke klarinetspel van Richard Mühlfeld deed hem anders besluiten. Mühlfeld was als klarinettist autodidact en oorspronkelijk opgeleid als violist: op de klarinet speelde hij met een ongekend zangerig en vibrerend geluid, zodat Brahms hem vaak aansprak met “Mijn Nachtegaal”. Het was Mühlfelds uitvoering van het klarinetkwintet van Weber die Brahms inspireerde tot het schrijven van zijn eigen meesterwerk voor deze bezetting. Maar op het allerlaatste concert dat Brahms bijwoonde, vlak voor zijn dood, vroeg hij Mühlfeld om het kwintet van Weber te spelen, niet dat van hemzelf.

DE MUSICI

De Van Swieten Society is een van Nederlands toonaangevende ensembles op het gebied van de oude muziek. Het is een flexibel ensemble onder leiding van fortepianist Bart van Oort. De kernbezetting van het ensemble bestaat uit Nederlandse topmusici die zich allen hebben bewezen als specialist op hun instrument. Ze bezetten ieder belangrijke posities in het Nederlandse muziekleven, zowel in de reguliere als in de oude muziekpraktijk. Verder geven zij ruimte en kansen aan jonge en veelbelovende musici om zich verder te ontplooien als deel van het ensemble.

Naast beroemde meesterwerken uit de periode tussen Bach en Mendelssohn spelen zij ook graag onbekendere werken van soms ten onrechte vergeten meesters. De juiste combinatie van deze muzikale ingrediënten leidt tot prachtige en verrassende programma’s met soms spectaculair ‘nieuw’ repertoire.

Het ensemble treedt regelmatig op in het buitenland. De programma’s worden regelmatig opgenomen en uitgezonden door diverse radiozenders. In de afgelopen jaren zijn tientallen cd’s opgenomen.

 

Frank van den Brink vertelt het volgende over het eerste stuk van vanavond: ‘Vaak heb ik Webers klarinetkwintet, al sinds mijn conservatoriumtijd mijn favoriete stuk, uitgevoerd op moderne klarinet. Maar in vergelijking met de instrumenten uit Webers tijd heeft de moderne klarinet een enorm geavanceerde applicatuur (kleppensysteem). Daarnaast is de moderne klarinet gemaakt van een hardere houtsoort en daardoor heeft het een veel groter technisch gemak en een groter dynamisch bereik.

Maar vandaag spelen we op historische instrumenten. Ik bespeel een exacte kopie van de klarinet van de bouwer Heinrich Grenzer die Baermann gebruikte, de klarinettist aan wie het stuk is opgedragen en een van de grootste virtuozen van zijn tijd. Met dit intense instrument wordt het kwintet een grensverleggend virtuoos stuk en roept het de opwinding en het pure muzikale plezier op die de componist en spelers aan het stuk moeten hebben beleefd. Het historische instrument kent beperkingen t.o.v. een moderne klarinet, maar daardoor is het op de moderne klarinet lastiger om te ervaren hoe Weber langs de uiterste grenzen van het instrument scheerde. In dit programma hopen we dan ook iets van de opwinding en ontroering op u over te dragen die componist en spelers, en ook wij van de Van Swieten Society, hebben ervaren.’